Voor duizenden vrouwen met hormoongevoelige borstkanker vormen aromataseremmers een essentieel onderdeel van de behandeling. Medicijnen zoals anastrozol, letrozol en exemestaan verlagen de productie van oestrogeen en verkleinen daarmee de kans dat hormoongevoelige tumorcellen opnieuw worden gestimuleerd.

Tegelijkertijd ervaren veel vrouwen tijdens deze behandeling klachten zoals vermoeidheid, gewrichtspijn, spierklachten, stemmingswisselingen, slaapproblemen en gewichtstoename. Daardoor groeit zowel onder patiënten als onderzoekers de belangstelling voor een belangrijke vraag: kan leefstijl het lichaam ondersteunen tijdens hormoontherapie?

Volgens fysioloog Peter Voshol verschuift de aandacht binnen de oncologie langzaam maar duidelijk.

"Er is een verschuiving gaande: voeding en leefstijl worden steeds serieuzer genomen binnen de oncologie. Het gaat steeds minder alleen over de behandeling van de ziekte en steeds meer over de behandeling van de persoon."

Aromataseremmers doen meer dan alleen oestrogeen verlagen

Aromataseremmers blokkeren het enzym aromatase (CYP19A1), dat verantwoordelijk is voor de omzetting van androgenen naar oestrogenen. Minder aromatase betekent minder oestrogeen en daardoor minder stimulatie van hormoongevoelige tumorcellen.

Maar oestrogeen beïnvloedt veel meer processen dan alleen tumorgroei. Het speelt ook een rol bij botgezondheid, spierfunctie, stemming, energievoorziening en verschillende metabole processen.

Daardoor kan een lagere oestrogeenspiegel gepaard gaan met klachten zoals:

• vermoeidheid
• spier- en gewrichtspijn
• verlies van spiermassa
• afname van botdichtheid
• veranderingen in lichaamssamenstelling
• metabole ontregeling

Volgens Voshol verdient vooral die metabole kant meer aandacht.

"Een aromataseremmer remt de productie van oestrogeen af. Maar alle hormonale stappen die daarvoor liggen, blijven gewoon plaatsvinden. Dan krijg je de vraag wat er gebeurt met hormonen zoals testosteron. Dat kan effecten hebben op spieropbouw, vetafbraak en de energiehuishouding."

De opkomst van metabole oncologie

Waar binnen de oncologie lange tijd vooral naar de tumor zelf werd gekeken, groeit steeds meer de belangstelling voor de omgeving waarin een tumor zich bevindt.

Deze zogenoemde tumormicro-omgeving bestaat uit onder meer:

• immuuncellen
• vetweefsel
• hormonen
• ontstekingsfactoren
• bloedvaten
• darmflora
• stofwisselingsprocessen

"De omgeving van zo'n cel wordt steeds belangrijker gevonden. Ook artsen erkennen dat steeds meer."

Volgens Voshol beïnvloeden al deze factoren samen de omstandigheden waarin kankercellen zich bevinden.

Insuline doet veel meer dan de bloedsuiker regelen

Een belangrijke speler binnen deze metabole omgeving is insuline.

Veel mensen kennen insuline als het hormoon dat de bloedsuikerspiegel reguleert, maar insuline beïnvloedt ook:

• groei van cellen
• eiwitsynthese
• energiehuishouding
• vetstofwisseling
• herstelprocessen
• signalen die betrokken zijn bij celdeling

Wanneer cellen minder gevoelig worden voor insuline ontstaat insulineresistentie. Het lichaam moet dan steeds meer insuline produceren om dezelfde effecten te bereiken.

Volgens Voshol ontstaat vervolgens vaak een vicieuze cirkel.

"Wanneer de regulatie verstoord raakt, kunnen ontstekingssignalen chronisch actief blijven. Insulineresistentie en ontsteking versterken elkaar vervolgens. Zo ontstaat een vicieuze cirkel van metabole ontregeling."

Chronische ontsteking als onderdeel van het probleem

Insulineresistentie gaat vaak samen met laaggradige chronische ontsteking.

Dat betekent niet dat iemand zichtbaar ziek is of een infectie heeft. Het betekent wel dat het immuunsysteem voortdurend op een laag niveau actief blijft.

Hierdoor ontstaan ontstekingsstoffen die:

• oxidatieve stress kunnen verhogen
• herstelprocessen beïnvloeden
• verdere ontstekingsreacties stimuleren
• de stofwisseling kunnen verstoren

Volgens Voshol beïnvloeden deze processen niet alleen de cel zelf, maar ook de omgeving waarin die cel zich bevindt. "Wat ontstaat door metabole veranderingen in de cel, is dat de omgeving van die cel anders gaat reageren."

Wat betekent dat voor kanker?

Volgens Voshol kunnen kankercellen zich aanpassen aan een verstoorde metabole omgeving.

"Kankercellen ontduiken het insulinesysteem, en dat wordt versterkt als er een metabool defect is. Ze ontduiken ook het immuunsysteem zelf. Dan kan de omgeving er niet meer goed op reageren en kan de kankercel makkelijker aanwezig zijn."

Hij benadrukt daarbij dat insuline niet de oorzaak van kanker is. Wel wijzen steeds meer onderzoeken erop dat chronische ontsteking, metabole ontregeling en insulineresistentie gezamenlijk een biologische omgeving kunnen creëren die minder gunstig is voor herstel.

Binnen de metabole oncologie groeit daarom de belangstelling voor factoren die deze processen kunnen beïnvloeden.

Darmflora als vergeten schakel

Een van die factoren is de darmflora. Volgens Voshol bestaat er een voortdurende wisselwerking tussen darmen, hersenen, stofwisseling en immuunsysteem. "Het werkt in twee richtingen." 

Metabole verstoringen beïnvloeden de darmflora, maar veranderingen in de darmflora kunnen op hun beurt ook weer invloed hebben op:

• insulinegevoeligheid
• ontstekingsprocessen
• immuunfunctie
• hormoonregulatie

Stress speelt hierin een belangrijke rol.

"Stress doet heel veel met je darmflora. Dan kan een vicieuze cirkel ontstaan."

Daarom is volgens Voshol vooral belangrijk dat die vicieuze cirkel wordt doorbroken.

"Het maakt misschien niet eens zoveel uit waar je die cirkel doorbreekt, via voeding, probiotica of een andere leefstijlinterventie, als je hem maar doorbreekt."

Leefstijl als biologisch aangrijpingspunt

Volgens Voshol behoort leefstijl tot de krachtigste factoren die metabole processen kunnen beïnvloeden.

Voeding krijgt daarbij veel aandacht, maar volgens hem is het geheel belangrijker dan één specifieke interventie.

"Voeding doet veel, maar slapen, rust nemen, bewegen en minder stress hebben doen ook heel veel."

Factoren die gezamenlijk invloed hebben op de metabole gezondheid zijn onder meer:

• voeding
• beweging
• slaap
• stressmanagement
• sociale steun
• mentale veerkracht

"Leefstijl is één van de sterkste triggers om metabole veranderingen te bewerkstelligen. Via voeding, beweging en andere leefstijlfactoren kun je invloed uitoefenen op de metabole omgeving."

De toekomst van oncologische zorg

Binnen de reguliere zorg ligt de nadruk nog grotendeels op medische behandeling. Toch groeit de belangstelling voor integratieve oncologie, waarbij leefstijlinterventies worden gecombineerd met reguliere zorg.

Volgens Voshol ontbreekt leefstijl nog te vaak als vast onderdeel van het gesprek tussen zorgverlener en patiënt.

"Wat momenteel nog mist, is het leefstijldeel."

Dat betekent volgens hem niet dat leefstijl een vervanging is van medische behandeling. Wel ziet hij leefstijl als een belangrijke aanvullende pijler die kan bijdragen aan kwaliteit van leven, herstelvermogen en dagelijks functioneren.

Conclusie

De behandeling van hormoongevoelige borstkanker draait allang niet meer uitsluitend om het remmen van tumorcellen. Steeds meer aandacht gaat uit naar de bredere biologische context waarin die tumor zich bevindt.

De inzichten van Peter Voshol laten zien dat factoren zoals insulinegevoeligheid, chronische ontsteking, darmgezondheid, voeding, beweging, slaap en stress nauw met elkaar verbonden zijn. Hoewel deze factoren kanker niet vervangen als doelwit van behandeling, kunnen zij mogelijk wel bijdragen aan een gunstigere metabole omgeving en een betere kwaliteit van leven.

Misschien is dat de belangrijkste ontwikkeling binnen de moderne oncologie: niet alleen de tumor verdient aandacht, maar vooral ook de mens die ermee leeft.

Dit artikel is bedoeld ter informatie en vervangt geen medisch advies. Bespreek veranderingen in voeding, leefstijl of supplementgebruik altijd met uw behandelend arts of gespecialiseerd zorgverlener.